platform voor kennis, nieuws en debat
platform voor kennis, nieuws en debat
Verslag

Blik in de keuken van ontwerpers

Blik in de keuken van ontwerpers

masterclass 3

2 mei 2016 - De complexiteit van stedelijke vraagstukken maakt dat het in gebiedsontwikkeling steeds meer gaat om wendbaarheid en flexibiliteit bij de uitvoering van plannen, samenwerking tussen verschillende opdrachtgevers en een transdisciplinaire werkwijze tussen vakgebieden. In deze maatschappelijke context is de inspirerende rol van ontwerpend denken, het ontwerp en het proces om tot realisatie te komen een leerzaam perspectief. Op 22 april vond de eerste dag van de masterclass 'Complexiteit in gebiedsontwikkeling en de rol van het ontwerp' plaats waarbij sprekers Egbert Stolk (TU Delft), Rients Dijkstra (TU Delft/Maxwan) en Koen de Boo (Plein06) aan het woord kwamen.

Lessen uit de masterclass ‘Complexiteit in gebiedsontwikkeling en de rol van het ontwerp’

De bijdragen gingen over het stedenbouwkundig plan als ‘the art of city making’. De betekenis van complexiteit. Oog krijgen voor regels die ontstaan vanuit top-down sturing en bottom-up initiatieven. Richting te geven aan stedelijke ontwikkeling door mentale  (verschillende perspectieven) en fysieke omstandigheden samen te brengen. Met als tip om het ontwerpen als conversatie techniek te gebruiken tussen verschillende vakgebieden. Waarbij het actuele voorbeeld van de windmolenparken op zee langs kwam. Bedenk als opdrachtgever hoe en wanneer wat gecommuniceerd wordt. Niet meteen een ontwerp op tafel leggen als ultieme oplossing. Kijk waar je in het proces staat en wat voor type product op dat moment past.

Egbert Stolk verzorgde de inleiding. In zijn onderzoek focust hij zich op complex science, cognitive science, design thinking en cognitive geography. Cognitive geography omdat in design thinking grootschalige gebieden niet gezien wordt als design object. Tegenwoordig wordt alleen een kleinschalig object wat meer onder het domein van industrial design valt, gezien als design object. Onderwerp van zijn promotieonderzoek was het maken van een conceptueel model waarin de dynamiek van het ontwerpproces, design thinking proces, urban design en de dynamiek van de leefomgeving los van elkaar beschreven wordt maar ook verbonden wordt om zo stedelijk ontwerp beter te begrijpen vanuit een wetenschappelijk perspectief.

Dynamiek van stedelijke gebieden vanuit cognitive science

Egbert Stolk heeft complexity theories in steden bestudeerd. Deze theorieën worden beschreven als ‘A set of theories of open en complex systems that interact with their surroundings or environment and achieve their order spontaneously by selforganization’. In essentie gaat het om de relatie tussen mentale processen (die de ontwerper kan verbeelden) en de fysieke omgeving.

zelforganisatie bij vogels

Zelforganisatie bij vogels

Binnen zelforganisatie is niemand aan de leiding, het is een collectief proces. Er is tevens geen centrale controle voor ontwerp. Dit phenomeen is herkenbaar in steden en ontwerp processen. Hermann Haken beschrijft in zijn stuk ‘Synergetics’ de interactie tussen de bottom-up en top-down benadering. Hij laat zien hoe men op elkaar inwerkt vanuit de bottom-up benadering waaruit lokale regels ontstaan. Deze regels worden weer toegepast in de top-down benadering. Kortom, zelforganisatie refereert niet slechts naar top-down of bottom-up maar juist naar een interactie hiertussen. Hier komen gaandeweg afspraken uit voort, waar iedereen zich in kan vinden.

Er zijn twee ontwerptypen:

1. Intentional design > control of small objects by design
2. Selforganized design > let design emerge out of different stakeholders

Urban design is zowel ‘Intentional (individual) design’ als ‘Collective (group) design’ en stelt regels en structuren vast die zelforganisatie processen faciliteert.

Hoe ontwerpt men steden? 

Alle mensen zijn cognitieve ontwerpers, omdat iedereen in staat is om voorwerpen te produceren. Dit kan in de vorm van een kamer, huis, stad, etc. Het proces van het produceren van voorwerpen kan beschreven worden als de interactie tussen iets dat speelt in de hersenen en dingen die in de omgeving gebeuren.

De dynamiek van de wereld op papier (sketching for design and planning) die langzaam in de echte wereld gerealiseerd wordt, is tevens niet het werk van alleen een individu of groep ontwerpers (collective design) maar een interactie tussen de twee.

Alle mensen zijn in staat om beelden van de toekomst te produceren. Dit komt doordat:

The brain = chronesthetic (in het verleden, heden en in de toekomst kunnen denken)
The brain = constructive (flexibel recombineren van elementen in samenhangende simulaties van een nieuwe gebeurtenis)

The brain = pro active (constant nieuwe voorspellingen genereren)

De laatste twee manieren van denken zorgen ervoor dat we in staat zijn te plannen en te ontwerpen. Cognitive planning en cognitive designing zijn beide basis bekwaamheden. Pro actief en constructief denken vullen elkaar van nature aan. Zo kunnen zowel planning als design gezien worden als natuurlijke bekwaamheden om om te gaan met complexe stedelijke gebieden.

Rients Dijkstra van Bureau Maxwan ging in op complexiteit van ontwerp en hoe om te gaan met ontwerp in ontwerpprocessen. Kern is het daadwerkelijk begrijpen om zo tot betekenisvolle converstaties te komen. Hierbij geïnspireerd door David Deutsch om kritisch naar de vraag te kijken om zo voortgang te maken. Dus geen ontestbare theorieën of een denkrichting die een veelheid aan variabelen mogelijk laat. Zie:


Voor vandaag: wanneer is ontwerp complex? Hierop is geen beste antwoord. 

Factoren die het complex maken:
- Incompatible input
- Onzekerheid (bijv. veranderingen die plaatsvinden tijdens het proces van ontwerp en planning)

- Onvoorspelbaarheid van stakeholders (bijv. verkiezingen)

Rients Dijkstra stelt dat gegeven deze complexiteit niet woorden, maar daden het werk verbeteren. Probeer meer op papier te krijgen, dan erover te praten. Het geeft meer richting en komt sneller dichterbij realisatie. Als handreiking voor het ontwerpen noemt hij:

[A] analyseer gedeelten > zoom in
wees kritisch: de waarom-vraag is cruciaal
communiceer de analyse
[D] ontwerp

[P] presenteer (communiceer gedachten en ideeën)

Dit is geen lineair proces, maar ADPADPADPADPADPADPADP als ‘design formule’:

1. Presenteer voordat je verder ontwerpt (structureer je gedachten)
2. Ontwerp voordat je analyseert (zorgt voor frisse ideeën)

3. Analyseer nadat je ontwerpt (ontwerp zorgt ervoor dat je weet hoe je kennis moet finetunen)

Goed werk is verricht als een urban planner een betekenisvolle conversatie kan hebben met verschillende stakeholders. Een conversatie tussen bijvoorbeeld de urban designer en planner en traffic engineer.

Koen de Boo

Koen de Boo

Koen de Boo van Plein06 gebruikt als ondernemer het ontwerp voor publiek, om problemen op te lossen, om mogelijkheden te creëren, actie te ondernemen maar ook om een mogelijk negatief resultaat te tonen. Hij sprak over de verschuiving van klanten in tijd. Het begon met de overheid als klant, waarna private bedrijven voornamelijk klant werden. Momenteel vindt er een verschuiving plaats naar willekeurige mensen (burgers of gebruikers) - ook wel ‘citymakers’- die als klant een leidende factor krijgen in stedelijk ontwerp. Het project Skill City is een mooi voorbeeld, waarbij de context gedurende het project veranderde. De burgers namen hierin een belangrijke rol in. Ze begonnen groentes te verbouwen op de locatie om zo het gebied een functie te geven. 

De volgende uitdaging was vervolgens om als stedenbouwkundige aan de slag te gaan met dergelijke burgerinitiatieven. Hierbij wordt design een middel voor ‘joint effort’. Het anticiperen op burgerinitiatieven en deze stimuleren door regels voor flexibiliteit te ontwerpen. Niet starten met een eindbeeld, maar in zetten op placemaking, waarmee een gebied een herkenbare identiteit krijgt dat zich verder kan ontwikkelen o.a. met de initatieven van burgers.

Masterclass dag 3 op vrijdag 10 juni 2016 is van 13:30-17:00 uur op Schiphol Area Development Company (SADC), room Multizaal, Evert van de Beekstraat 356, 1118 CZ Schiphol.

De openbare masterclass wordt in het Engels aangeboden. Deelname aan de masterclass is kosteloos.

Inschrijven kan via gebiedsontwikkeling@tudelft.nl.

Meer informatie over de masterclass vindt u hier

Auteurs

agnes franzen pp
Agnes Franzen

Strategisch adviseur SKG/TU Delft |medeoprichter/hoofdredacteur van Gebiedsontwikkeling.nu (2010-2017)

Bekijk alle artikelen
devika
Devika Parbhoesingh

Consultant at Royal HaskoningDHV

Bekijk alle artikelen
Blijf op de hoogte