Gedeeld wonen: voortbouwen op eeuwenoude traditie vergt nieuwe aanpak

Het is een interessante oogst die de bureaus Common Practice en CoWonen hebben opgehaald in de publicatie Gedeelde woonvormen, een traditie met toekomstperspectief: 31 collectieve woonprojecten die tussen 1267 (!) en 2025 in Nederland zijn gerealiseerd. Het momentum voor deze inventarisatie lijkt ook goed gekozen: de belangstelling voor de meer kwalitatieve kant van het wonen neemt onmiskenbaar toe en het begrip ‘volkshuisvesting’ mag weer genoemd worden. Er worden inmiddels zelfs al lijstjes met ‘smaakmakers’ in de volkshuisvesting gepubliceerd (door Nul20 voor de Metropoolregio Amsterdam/MRA, waar anderen dan weer op reageren met eigen lijsten), maar dat terzijde. In de kolommen van Gebiedsontwikkeling.nu gaat het de laatste tijd in ieder geval regelmatig over de collectieve insteek, of het nu om concrete cases gaat als Stadsveteranen in Amsterdam en Slachthuishof in Haarlem, de architectuur van de projecten (in binnen- en buitenland), de rol van gemeenten als facilitator en de relatie met ‘veerkrachtige buurten’.

Het onderzoek naar gedeelde woonvormen haakt aan bij de recente CRA-publicatie Thuis in de toekomst, waarin wordt gepleit voor leefbare, rechtvaardige en duurzame woon­omgevingen. Het gedeeld wonen kan bijdragen aan die ambitie van ruimtelijke én maatschappelijke meerwaarde, zo wordt gesteld: “De meerwaarde van gedeelde woonvormen ligt echter niet alleen in efficiënter ruimtegebruik. Juist de combinatie van gedeelde ruimten, dagelijkse nabijheid en een betrokken gemeenschap kan zorgen voor woonomgevingen waar buren elkaar kennen, ontmoeten en ondersteunen. Daarmee kunnen gedeelde woonvormen bijdragen aan mentale gezondheid, sociale samenhang, het organiseren van infor­mele zorg en een sterker gevoel van eigenaarschap over de directe leefomgeving.” Mede daarom hebben de onderzoekers een brede definitie gekozen: “‘Een woonvorm waarbij aspecten van het wonen bewust worden gedeeld met mensen buiten het eigen huishouden of directe familiekring, in binnen- of buitenruimten, omdat dit ruimtelijk dan wel sociaal langdurig meerwaarde biedt.”

Schaalniveaus

In het eerste deel van de publicatie worden de bouwstenen voor het gedeeld wonen aangereikt, verdeeld over drie thema’s. De eerste betreft de organisatiestructuur van een project: “De manier waarop een project tot stand komt, wie het beheert en tot hoeverre bewoners invloed hebben op met wie ze wonen, bepaalt in grote mate of de overlap en collectiviteit in het wonen ook op lange termijn blijft functioneren.” De tweede dimensie die wordt uitgewerkt, betreft de ‘collectiviteitsschaal’. Daarmee wordt gedoeld op het gebruik van collectieve ruimtes, dat kan plaatsvinden op drie schaalniveaus: dagelijks leven, aanvullende woonfuncties en buurtfuncties. Tenslotte komt de ruimtelijke structuur aan bod: “De manier waarop een project is ingebed in stad, dorp of landschap, hoe bewo­ners zich door het gebouw bewegen en hoe verschillende woonsferen in elkaar overgaan, bepaalt in grote mate hoe vanzelfsprekend ontmoeting, gevoel van privacy en eige­naarschap kunnen ontstaan.”

Het tweede deel van de publicatie brengt de 31 voorbeeldprojecten uitgebreid in beeld, uitgezet in de tijd en uiteenlopend van het Begijnhof in Breda tot en met de Nieuwe Meent in Amsterdam. Tussendoor passeren bekende en minder bekende voorbeelden van gemeenschappelijk wonen de revue, zoals het Justus van Effenblok in Rotterdam-Spangen, de Wandelmeent in Hilversum, Villa Overgooi in Almere en Schoonschip in Amsterdam. Dit gebeurt aan de hand van steeds drie dezelfde variabelen: de achterliggende motivatie voor het delen, de functies en schaalniveaus die gedeeld worden en de ruimtelijke of maatschappelijke rele­vantie van het project. Op basis van de project-inventarisatie komen de onderzoekers met een dubbele set aan aanbevelingen, bedoeld voor zowel het beleid en de regelgeving als het ontwerp en concreet toegeschreven aan betrokken partijen. Het gedeeld wonen moet worden gezien als een volwaardige, eigen wooncategorie en deze instrumenten kunnen daarbij helpen:

- Bied ontwikkelruimte aan gedeelde woonvormen. Hieronder valt onder meer het gemeentelijk grondbeleid en de structurele uitgifte van kavels (zoals steden als Wenen en München dat doen).

- Ondersteun diversiteit in gedeelde woonvormen. Gemeenten moeten zowel sturen op ruimtelijke als sociale diversiteit, het Rijk kan helpen met ruimte in de regelgeving en aanpassing van de huurtoeslag.

- Maak regelgeving passend bij collectiviteit in het wonen. Onder meer in toetsingskaders als het Besluit bouwwerken leefomgeving moet anders met collectieve ruimten worden omgegaan.

- Bied beleidsmatige ondersteuning aan initiatieven. Gemeenten kunnen per stad of regio een loket inrichten waar groepen zich kunnen melden.

- Geef bewoners ruimte voor eigenaarschap en coöptatie (toewijzing). Gemeenten en woningcorporaties moeten bewoners zeggenschap geven in de planvorming, inrichting en het beheer van de woonvorm.

Naast passend beleid is de ruimtelijke kwaliteit van gedeelde projecten van groot belang. Ook hiervoor zijn aanbevelingen geformuleerd:

- Geef de gedeelde woonvorm voldoende ontwerpruimte. Ontwikkelkaders als bouwenveloppen en beeldkwaliteitsplannen moeten hierop inspelen.

- Ontwerp gelaagde collectiviteit, wat deel je met wie? Het ontwerp moet een helder onderscheid maken in diverse niveaus van collectiviteit.

- Ontwerp gedeelde woonkwaliteit samen met bewoners. Laat een representatieve groep aspirant-bewoners vanaf het begin meedenken.

- Maak overgangen tussen publiek, collectief en privaat zacht maar leesbaar. Ontmoeting, privacy en eigenaarschap kunnen zo samengaan.

- Maak routing sociaal, maar niet dwingend. Routes in en om het gebouw moeten keuzevrijheid bieden voor de bewoners.

- Ontwerp robuust, flexibel en toe-eigenbaar. Ruimtes moeten in de loop van de tijd van indeling en functie kunnen veranderen.

- Ontwerp private ruimtes als fundament van collectief wonen. Juist bij gedeeld wonen moeten de private ruimtes een hoge kwaliteit hebben.

Het zijn aanbevelingen waar opdrachtgevers, overheden en ontwerpers mee aan de slag kunnen de komende tijd om het gedeelde wonen een sterkere positie op de woningmarkt en binnen (gebieds)ontwikkelingen te geven.