Onderzoekers ontwerpen richtlijnen voor eenzaamheidsvriendelijke leefomgevingen

Columnist Ellen van Bueren was eerder deze week in haar column heel duidelijk: “Sociale kwaliteit gaat om meer dan plekken voor ontmoeting.” Ze is blij dat er in gebiedsontwikkeling steeds meer aandacht is voor sociale kwaliteit. Maar, de invulling daarvan is volgens Van Bueren nog “vrij eendimensionaal.” Er wordt volgens de columnist nog weinig aandacht besteed aan hoe de publieke ruimte in gebouwen en rondom gebouwen in een veelvoud van sociale behoeften moet voorzien. “Sociale kwaliteit gaat om meer dan plekken voor ontmoeting. Het gaat ook juist om plekken voor ‘ont-moeten’, waar mensen tot zichzelf kunnen komen, waar ze rust kunnen vinden, zich kunnen terugtrekken, van afstand kunnen observeren, waar ze even niets hoeven. In een tijd waarin het mentale welzijn van mensen in toenemende mate onder druk staat, kan juist de publieke ruimte een cruciale rol vervullen.”

De onderzoekers achter Ruimte voor eenzaamheid Ontwerprichtlijnen voor eenzaamheidsvriendelijke omgevingen kunnen zich waarschijnlijk heel goed vinden in het pleidooi van Van Bueren. Pauline van den Berg, Evy de Kort en Eric Schoenmakers van de Fontys Hogeschool stelden in hun onderzoek juist het ont-moeten centraal. Het drietal onderzocht hoe kenmerken van de leefomgeving bijdragen aan het verminderen of meer draaglijk maken van gevoelens van eenzaamheid en vertaalde deze inzichten naar concrete ontwerprichtlijnen. De belangrijkste conclusie: mensen hebben op momenten van eenzaamheid uiteenlopende behoeften. “Eenzaamheid vraagt daarom niet alleen om plekken voor ontmoeting, maar om een omgeving die ruimte biedt aan verschillende sociale en ruimtelijke behoeften.”

Gecombineerde interventies

Dat eenzaamheid een steeds groter maatschappelijk probleem wordt, is geen nieuws. Volgens Een tegen Eenzaamheid, een initiatief van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, voelt ongeveer de helft van de volwassen Nederlanders zich weleens eenzaam (46,2 procent). Maar over de relatie tussen fysieke leefomgeving en eenzaamheid is nog veel minder bekend, stellen de drie onderzoekers. Ja, er zijn studies die aantonen dat de aanwezigheid van bijvoorbeeld openbaar groen zorgt voor verminderde gevoelens van eenzaamheid. “Deze studies hebben echter een hoog abstractieniveau en bieden nog onvoldoende handvatten voor ruimtelijke interventies die eenzaamheid kunnen verminderen of die bijdragen aan een prettige beleving voor mensen die zich eenzaam voelen.”

Met de nieuwe studie proberen de onderzoekers “concrete en onderbouwde ontwerprichtlijnen voor eenzaamheidsvriendelijke omgevingen” te bieden. Uit tien co-design workshops met inwoners van Eindhoven kwam naar voren dat aantrekkelijke, veilige omgevingen essentieel zijn om gevoelens van eenzaamheid te verminderen of draaglijker te maken. Een veelheid aan fysieke kenmerken werd door de bewoners in dit verband genoemd: groen of water, historische of kleurrijke gebouwen, ronde vormen, weinig autoverkeer, bestemmingen op loop- of fietsafstand, openbare ontmoetingsruimten met zitelementen en plekken die beschutting bieden tegen het weer en het klimaat. Naast deze fysieke kenmerken spelen ook andere omgevingsfactoren een rol. “De aanwezigheid van andere mensen werd vaak als positief ervaren, ook wanneer het slechts om anonieme voorbijgangers ging.”

Uit de theoretische analyse van de onderzoekers komen vier factoren naar voren die rechtstreeks samenhangen met eenzaamheid. Een betere gezondheid, meer sociale interactie en een sterker gevoel van verbondenheid verkleinen eenzaamheid. Daar staat tegenover dat meer stress juist samenhangt met meer eenzaamheid. “Praktisch betekent dit dat aanpassingen in de leefomgeving onvoldoende zijn als individuele maatregel. Een park aanleggen of de openbare ruimte verbeteren leidt niet automatisch tot minder eenzaamheid. De omgeving moet mensen ook stimuleren om elkaar te ontmoeten, zich veilig te voelen, deel te nemen aan activiteiten en zich verbonden te voelen met hun buurt. Om eenzaamheid aan te pakken zijn daarom gecombineerde, meerlagige interventies nodig.”

Fundamentele voorwaarde

Met behulp van andere ruimtelijke professionals hebben de onderzoekers een ruimtelijk kader ontwikkeld voor eenzaamheidsvriendelijke omgevingen. Dit kader vertaalt de eerder opgehaalde inzichten over behoeften, ervaringen en onderliggende mechanismen naar vier ruimtelijke perspectieven, die “elk een andere manier beschrijven waarop de fysieke leefomgeving kan bijdragen aan het omgaan met gevoelens van eenzaamheid.” De onderzoekers stellen vooraf wel een “fundamentele” voorwaarde: er moet voor iedereen altijd ruimte zijn om er te mogen zijn. Dat houdt volgens het drietal in dat de omgeving het voor iedereen mogelijk moet maken om er te zijn, alleen of samen, zonder financiële of sociale verplichting. “Veilige en inclusieve plekken waar verblijven vanzelfsprekend is, vormen de basis voor een eenzaamheidsvriendelijke omgeving.”

De vier ruimtelijke perspectieven voor eenzaamheidsvriendelijke omgevingen die volgens het onderzoek inzicht geven in hoe de fysieke leefomgeving kan bijdragen aan het omgaan met gevoelens van eenzaamheid zijn: ruimte voor sociale nabijheid, ruimte voor verbondenheid, ruimte voor afleiding en ruimte voor herstel en reflectie. Uiteindelijk hebben de onderzoekers dit kwartet vertaald naar concrete ontwerprichtlijnen in de vorm van twaalf ruimtelijke strategieën. “Deze bieden handvatten voor het ontwerpen van omgevingen die beter aansluiten bij uiteenlopende behoeften op momenten van eenzaamheid.” Van rust en reflectie en troost tot beweging, prikkels en variatie. En van eigenaarschap en gebruik tot “alleen tussen anderen.” “De fysieke leefomgeving kan gevoelens van eenzaamheid niet wegnemen, maar kan wel een belangrijke rol spelen in hoe mensen ermee omgaan.”