De Groene Loper, Maastricht door Waltie (bron: wikimedia)

Waarom het maar niet lukt om onze steden gezonder te maken (en hoe dat wel kan)

19 november 2026

4 minuten

Onderzoek Voor de derde keer op rij daalt het aantal bomen in Nederlandse steden. Dit terwijl diezelfde steden juist meer groen in hun stad zouden willen opnemen, uit gezondheidsoverwegingen en het oogpunt van klimaatadaptatie. De cijfers komen uit de Gezonde Stad Index 2026 van Arcadis, een tweejaarlijks onderzoek onder 25 Nederlandse steden naar de mate waarin hun fysieke ruimte bijdraagt aan de gezondheid van de inwoners. Hamvraag: waarom komen gezondere steden toch zo moeizaam van de grond?

Wat is eigenlijk een gezonde stad? Het RIVM ondervroeg er tien jaar geleden zo’n 250 professionals over afkomstig uit het ruimtelijk domein en uit de gezondheidszorg. Dat leverde in totaal 350 gezonde kenmerken op, die over vijf brede domeinen werden verdeeld. Een gezonde stad voorziet in een ruime en hygiënisch gebouwde omgeving. Je kunt je er gemakkelijk en gezond (dus ook per fiets, wandelend of met het openbaar vervoer) doorheen bewegen. Er is veel gezonde buitenruimte om in te verblijven. Er heerst een goede luchtkwaliteit en er is weinig geluidsoverlast. En, tot slot, bestaat er een gezonde gemeenschapszin met ruimte voor sociale interactie. Een na te streven ideale stad, kortom. Maar lukt dat ook in de Nederlandse praktijk?

Ranglijst

Voor elk van de vijf genoemde thema’s (gebouwde omgeving, mobiliteit, buitenruimte, milieu en gemeenschap) verzamelt Arcadis elke twee jaar de relevante data, deels op basis van interviews met bewoners, deels op basis van openbare bronnen van onder meer CBS, RIVM en de politie. Zo kan het advies- en ingenieursbureau een ranglijst samenstellen voor 25 Nederlandse steden: de twaalf met het hoogste inwoneraantal van elke provincie, aangevuld met de dertien qua inwonertal grootste gemeenten van Nederland.

Voor gezondheid worden er minder makkelijk directe en concrete oplossingen gevonden

Meer dan deze (inmiddels vierde) ranglijst – met in de editie 2026 Apeldoorn op één, Maastricht als runner-up en Tilburg, Den Haag en Rotterdam wederom in de staart – zijn de onderliggende trends voor het vak van gebiedsontwikkeling relevant. De luchtkwaliteit in de steden verbetert als gevolg van strengere emissienormen en de gestage groei van het elektrisch vervoer. Daar staat tegenover dat de verkeersonveiligheid toeneemt en dat de gemeten hoeveelheid bomen en struiken in de stad per saldo daalt. Dit laatste ondanks de in beleidsdocumenten uitgesproken groene ambities van vrijwel alle steden. En waar de mentale gezondheid van de stadsbewoners na de coronajaren voorzichtig lijkt te verbeteren, neemt het aandeel stadsbewoners dat voldoet aan de beweegrichtlijnen de laatste tijd juist weer af.

Samenhang is lastig

Per saldo blijkt het streven naar een gezonde stad dus een taaie materie die nogal eens blijft hangen in mooie plannen, concludeert Arcadis. Als oorzaken worden genoemd dat een gezonde stad zich nog steeds moeilijk tastbaar laat maken. Verder vinden de beleidsmakers binnen de veelal nog steeds vanuit de sectorale pijlers werkende gemeenten de samenhang tussen fysiek, sociaal en gezondheid lastig. Daardoor worden er qua gezondheid minder makkelijk directe en concrete oplossingen gevonden. Cultuur- en taalverschillen tussen de drie domeinen zorgen daarbij voor ruis. Ten slotte loopt de financieringsmethodiek van het fysieke en het sociale domein sterk uiteen: die van het fysieke domein richt zich doorgaans op termijnen van tien of twintig jaar of meer, waar die van het sociale domein vaak tijdelijk is. Dat maakt het opstellen van sluitende begrotingen best ingewikkeld.

Oranjepark, Apeldoorn door Hulshof pictures (bron: Shutterstock)

‘Oranjepark, Apeldoorn’ door Hulshof pictures (bron: Shutterstock)


Hoe kan die zo gewenste gezonde stad dan toch vorm krijgen? Arcadis doet daarvoor een beroep op tactical urbanism: tijdelijke, snelle en vaak goedkope ingrepen in de openbare ruimte die de stadsbewoners tonen wat er mogelijk is, nog vóórdat er door de gemeente of de private ontwikkelaars definitieve keuzes inzake de inrichting van de openbare ruimte worden gemaakt. Daarbij gaat het om zaken als pop-up pleinen, proeffietspaden en tijdelijke groenzones. “Tactical urbanism verandert niet alleen de ruimte, maar ook het gedrag en het gesprek,” schrijft Arcadis. “Tijdelijke proefopstellingen verlagen de drempel om iets nieuws te proberen – meer fietsen, meer lopen, minder auto – zonder dat de weerstand groot wordt. En juist die snelle, zichtbare resultaten leveren het politieke en publieke draagvlak op dat nodig is om door te pakken.”

Volgens Arcadis houdt tactical urbanism de “risico’s beheersbaar, kosten laag en doorlooptijden kort”. Het vervolgens doorontwikkelen van de tijdelijke ingrepen naar een permanent gezondere inrichting van de openbare ruimte vraagt om “scherpe doelen, gedegen monitoring, vroegtijdig stakeholdermanagement en het op orde brengen van de technische, juridische en financiële randvoorwaarden.” In het onderzoeksrapport wordt daartoe een uitgebreid stappenplan als leidraad opgenomen. “Tactical urbanism is geen eindstation, het is het begin van een transitie die we niet langer kunnen uitstellen,” zo vat Arcadis de urgentie ervan samen. Mogelijk is er over twee jaar in de nieuwe cijfers van de 25 steden al iets van te zien.


Het rapport van Arcadis over de Gezonde Stad Index 2026 is hier te vinden.


Cover: ‘De Groene Loper, Maastricht’ door Waltie (bron: wikimedia)


martin hendriksma

Door Martin Hendriksma

Hoofdredacteur Gebiedsontwikkeling.nu


Meest recent

De Groene Loper, Maastricht door Waltie (bron: wikimedia)

Waarom het maar niet lukt om onze steden gezonder te maken (en hoe dat wel kan)

Met de Gezonde Stad Index 2026 doet Arcadis tweejaarlijks onderzoek naar de mate waarin de fysieke ruimte in de stad bijdraagt aan de gezondheid van de inwoners. Hamvraag dit jaar: waarom komen gezondere steden toch zo moeizaam van de grond?

Onderzoek

19 november 2026

Markermeer, Nederland door Peter van Haastrecht (bron: Shutterstock)

Een nieuwe compacte stad in het Markermeer is een illusie

Plannen om in het Markermeer en IJmeer een nieuwe stad te bouwen met tussen de 10.000 en 70.000 woningen zijn zo goed als kansloos, aldus een commissie. Te duur, juridisch niet haalbaar en te laat voor een oplossing aan de huidige woningnood.

Analyse

18 november 2026

Nieuwbouw woonwijk westergouwe in Gouda, Nederland door Drew McArthur (bron: shutterstock)

De winkel openhouden tijdens de verbouwing: gebiedsontwikkeling in een omgevingsplan in opbouw

Hoe geef je een gebiedsontwikkeling een plek in een plan dat nog in de steigers staat, zonder dat je nu keuzen maakt in de opbouw van het plan die je later beperken? De VNG ontwikkelde een aanpak vanuit drie keuzen.

Analyse

17 november 2026

Uw gastbijdrage op GO.nu: Over gastbijdragen

Uw gastbijdrage op GO.nu

Wij staan open voor bijdragen uit wetenschap en praktijk. Wij moedigen auteurs aan hun kennis en ervaring te delen.

Over gastbijdragen
Uw project toevoegen: Ga naar de GO-Projectenkaart

Uw project toevoegen

Wilt u graag een gebiedsontwikkeling toevoegen aan de GO-projectenkaart? Vul dan via onderstaande link het formulier in.

Ga naar de GO-Projectenkaart
Uw organisatie bij de SKG: Ga naar de SKG-website

Uw organisatie bij de SKG

Uw organisatie aansluiten op het netwerk van de Stichting Kennis Gebiedsontwikkeling? Neem dan contact op.

Ga naar de SKG-website
Uw bijeenkomst in de agenda: Neem contact op

Uw bijeenkomst in de agenda

U kunt uw gebiedsontwikkeling-gerelateerde evenement aankondigen via onze agenda door contact op te nemen met de redactie.

Neem contact op