Analyse De druk op het elektriciteitnet neemt al jaren toe. In Utrecht geldt inmiddels een totale aansluitstop. Met een herzien prioriteringskader zal ook op veel andere plekken in Nederland de resterende capaciteit snel vergeven zijn. Netbeheerders investeren komende decennia miljarden in verzwaring van het stroomnet, met de hoop klanten binnen enkele jaren weer aan te kunnen sluiten. Maar wat als dat niet genoeg is en netcapaciteit een schaars goed blijft? Wat zijn dan de consequenties voor overheden, bedrijven en ontwikkelaars?
Het gehele energiedomein, inclusief de netbeheerders, is geënt op het principe van de ‘koperen plaat.’ Ongeacht waar een inwoner of een bedrijf elektriciteit of gas wenst te gebruiken dan wel produceren, het energiesysteem staat opgesteld om vraag en aanbod aan elkaar te verbinden. Na de liberalisering zijn productie, transport, en levering van energie opgeknipt, met netbeheerders als ‘neutrale’ partijen die enkel verantwoordelijk zijn voor het transport van elektriciteit en gas van A naar B.
Lang werkte dat goed, maar de laatste jaren loopt het systeem vast. Het relatief dunne Nederlandse elektriciteitsnet kan de toenemende vraag naar transportcapaciteit op het elektriciteitsnet niet aan. Het onderliggende model blijft echter in stand. Netbeheerders investeren in nieuwe infrastructuur, zoals kabels en tranformatorstations, om ‘ooit’ weer aan de vraag naar transportcapaciteit te kunnen voldoen. Maar wat als het ons niet lukt dat gat te dichten? Al die infrastructuur is kostbaar en vraagt schaarse ruimte en materialen. Aanleg en onderhoud doen een groot beroep op beperkte uitvoeringscapaciteit. Wat te doen als de toekomstige vraag sneller stijgt dan we kunnen bijbouwen?
Netcapaciteit als pull-factor
In de ruimtelijke ordening werken schaarse middelen als een structurerende factor. Dat is niet nieuw. Logistieke bedrijven clusteren zich rond schaarse corridors en intermodale hubs, de zware industrie trekt naar terreinen met hoge milieucategorieën. Wanneer de transportcapaciteit voor energie schaars wordt, worden de investeringen die netbeheerders doen daarmee ook ruimtelijk sturend.
Enerzijds bestendigen de keuzes die in het energiedomein worden gemaakt daarmee bestaande functies. Immers, wanneer er net voor miljarden is geïnvesteerd in het energiesysteem, ondergraaft dat de mogelijkheden om met een gebied een radicaal andere (energie-extensievere) koers te varen. Anderzijds creëren investeringen in het energiesysteem vaak een stuk overcapaciteit, waarmee meer energiegebruik in een gebied mogelijk wordt gemaakt. Wanneer netcapaciteit schaars is, zullen die plekken waar netbeheerders investeren een ruimtelijk-economische pull ervaren. Nieuwe functies die op zo’n plek worden aangetrokken, kunnen repercussies hebben voor andere domeinen. Denk aan een waterschap dat genoodzaakt is meer te investeren, nu er zich meer economische waarde achter de dijken bevindt. Of neem een drinkwaterbedrijf dat niet aan de toegenomen zoetwatervraag kan voldoen door drinkwatercongestie.
De infrastructuur die we vandaag neerzetten, krijgt te maken met een hoogst onzekere toekomst
De schaal van de opgave is moeilijk te onderschatten. Tot 2040 verwachten netbeheerders zo’n 235 miljard euro te investeren in enkel de infrastructuur. Een bedrag dat overigens jaar op jaar lijkt te stijgen. Elke vergelijking met andere grote infrastructurele projecten gaat mank. De Deltawerken kostten ergens tussen de 10 en 30 miljard euro (gecorrigeerd voor inflatie). Een optimistische schatting van de uitgaven aan waterveiligheid in dezelfde periode komt op enkele tientallen miljarden. Energie-infrastructuur springt daarmee de komende decennia totaal uit de cadans van het lagenmodel.
‘Kosten energie-infrastructuur’ (bron: Liander)
Tegelijkertijd zijn netbeheerders noch verantwoordelijk, noch in staat om daarbij de raakvlakken met andere ruimtelijke domeinen integraal te verkennen en daarnaar te handelen. De aansluitplicht verplicht netbeheerders de klantvraag op de korte termijn te faciliteren. Dat terwijl de infrastructuur die ze bouwen decennia, zo niet eeuwen mee gaat. De infrastructuur die we vandaag neerzetten, krijgt te maken met een hoogst onzekere toekomst. Hoe verandert het klimaat? Hoe transformeert de economie? Welke technologische ontwikkelingen komen er op ons af, waar we ons nu nog geen voorstelling van kunnen maken?
Ruimtelijke effecten van een koperen plaat
Dit alles roept de principiële vraag op: is het wenselijk dat netbeheerders alle elektriciteitsvraag blijven voorzien met transportcapaciteit? Het is een vraag die we in het mobiliteitsdomein decennia geleden al hebben beantwoord. In de jaren 50 van de vorige eeuw maakte Amerikaanse verkeerskundige Jokinen een gelijknamig plan voor de gemeente Amsterdam. De auto kwam op en persoonlijke mobiliteit stond hoog in het vaandel in de moderne stedenbouw. Het leidde tot plannen om de halve stad plat te gooien. Verkrotte woonwijken moesten plaats maken voor meerbaanssnelwegen zodat mensen met de auto naar het Rijksmuseum konden.
In het hier en nu lijken de plannen van Jokinen en collega’s idioot. Niet alleen omdat de historische stad kwaliteiten bezit die we willen behouden, maar ook omdat er alternatieve vervoersvormen zijn, zoals openbaar vervoer, die minder draconische ingrepen in de leefomgeving vragen. Het leidde ertoe dat we in de stedenbouw de beperkingen in het mobiliteitssysteem voor lief gingen nemen. We pasten ruimtelijke de programmering aan op de bereikbaarheid. Gemeenten sturen verkeersintensieve functies, zoals meubelboulevards, naar de randen van de stad en plannen kantoren en woningen rondom openbaar vervoer-knooppunten. Het leidde er zelfs toe dat we enkele grote ingrepen uit het verleden hebben teruggedraaid, bijvoorbeeld met het herstellen van de Catharijnesingel in Utrecht.
Met energieplanologie beogen we hetzelfde in het energiesysteem. In plaats van een koperen plaat, waarbij torenhoge investeringen nodig zijn om overal en altijd aan energievraag te kunnen voldoen, creëren we een veelkleurig mozaïek dat bestaat uit een veelheid aan verschillende combinaties tussen energie én ruimte. Ieder gebied kent daarmee eigen kansen en beperkingen op het gebied van energie. Dat gaat dus niet om het inpassen van een ‘energieprogramma’ in de vorm van infrastructuur. Het gaat om het vormgeven van een ruimtelijk programma voor een gebied dat matcht met de mogelijkheden en beperkingen van het energiesysteem op die plek. Dat kan betekenen dat we functies met hoge energievraag weren op plekken waar het energiesysteem forse beperkingen kent. Of dat we energie-intensieve functies clusteren op energetisch gunstige locaties.
Implicaties voor gebiedsontwikkeling
Als de congestie niet meer verdwijnt, is afwachten geen optie meer. We moeten nú aan de slag met het ontwerpen van gebieden waarin energie integraal is meegenomen. Alleen dan kunnen we samen zorgen dat investeringen in het energiesysteem doelmatig benut worden en dat we wellicht zelfs investeringen kunnen voorkomen. Dat vraagt nieuwe competenties en nieuwe vormen van samenwerking, ook bij netbeheerders. Het gaat om vaardigheden die zich niet vanzelf ontwikkelen. Dwing netbeheerders daarom aan tafel en daag ze uit. Alleen door samen te puzzelen en elkaar aan te spreken op welke ‘puzzelstukken’ we nodig hebben, komen we vanzelf bij de vraag: Wat willen we met dit gebied? Welke aannames doen we daarbij vanuit de verschillende domeinen? Waar zitten onze onzekerheden en hoe gaan we daarmee om? Blijvende netcongestie is geen beperking, maar een kans om met elkaar vorm te geven aan het Nederland van de toekomst. Laten we die kans met elkaar aangrijpen.
Wilt u reageren op dit artikel of een gastbijdrage voor Gebiedsontwikkeling.nu schrijven over een ander onderwerp? Bekijk dan hier de mogelijkheden.
De auteurs van dit stuk baseren zich mede op de notitie Financiële Impact van het Energiebeleid voor Netbeheerders. Deze is openbaar beschikbaar op: Fien 2026 | Netbeheer Nederland.
Cover: ‘“Energie is ruimte” - Afbeelding 1’
Door Josefien Tiel Groenestege
Consultant Energieplanologie bij Liander
