Op pad door Wenen, gidsstad voor stedelijke gebiedsontwikkeling

De eerste stop op de route de vier voormalige gashouders die dertig jaar geleden in opdracht van de stad werden herontwikkeld. Medio jaren 80 werden ze successievelijk buiten werking gesteld, waarna de zoektocht begon naar een nieuwe functie. Er ontstond een gemengd programma van wonen, kantoren, retail en een bioscoop. Vier architecten namen elk een van de silo’s onder handen.

Leegstand

Aan de buitengevels mocht vanwege de status als monument niets veranderd worden, de grote ingrepen bevinden zich dan ook aan de binnenzijde. Inmiddels wordt ook in de directe nabijheid geïnvesteerd: hier ontstaat het project Bricolage City, inclusief de aanleg van een nieuw stadspark. De inzet van sterarchitecten kon overigens niet verhinderen dat het project in markttechnisch opzicht geen compleet succes is: de woningen en kantoren worden goed verhuurd maar met name de winkels kampen al jaren met een forse leegstand.

Met de (uitstekende) Weense metro vervolgen we de reis naar een van de absolute voorbeeldprojecten van de stad: de Karl-Marx-Hof, noordelijker gelegen in stadsdeel Heiligenstadt, onlangs op dit platform nog genoemd als een inspiratie voor nieuwe binnenstedelijke hofjes. Bijzonder is het in 1930 opgeleverde project, dat gezien de omvang (lengte 1.050 meter, 1.382 appartementen bij oplevering) bijna als een complete gebiedsontwikkeling te duiden valt, in ieder geval. Bij de opening van het gebouw sprak burgemeester Karl Seitz deze woorden: “Wenn wir einst nicht mehr sind, werden diese Steine für uns sprechen.”

Het verhaal dat de stenen vertellen, is dat van het collectieve wonen: naast de woningen waren er bij de oplevering onder meer twee centrale wasserijen in het complex opgenomen, alsmede twee badhuizen, twee kleuterscholen, een tandartspraktijk, een kraamkliniek, een bibliotheek en een jeugdcentrum in gevestigd, evenals een eigen postkantoor, een zorgverzekeringskantoor met een polikliniek, een apotheek en 25 winkels. Ook het ‘Adviescentrum voor Interieurontwerp en Woninghygiëne,’ opgericht in 1929 en geleid door architect Ernst Lichtblau, was hier gevestigd. Het complex wordt op drie plekken door straten doorsneden en omgeeft met de bebouwing een forse binnentuin. Fraai zijn ook de architectonische details, zoals de grote stalen hekwerken en de prachtige woningentrees.

We vervolgen de route lopend langs het Donaukanal, een door de mens aangelegde zijtak van de Donau van 17 kilometer lang, die zeven stadsbuurten doorsnijdt en daar voor verkoeling zorgt. De stad investeert hier in plekken om te zonnen (‘Sonnendecks’), pocket parks en drijvende tuinen. Die laatste categorie valt direct op: de voormalige Kaiserbadsluis heeft twee nieuwe bruggen als ontsluiting gekregen en dient nu als een verkoelingsplek in het kanaal, compleet met nieuw aangelegd groen en sportfaciliteiten. De totale oppervlakte bedraagt 1.500 vierkante meter. Als inspiratie diende een vergelijkbaar project in Parijs.

Door de stevige stroming en de hoge kades is natuurzwemmen hier niet aan te raden, daarvoor zijn andere plekken in de stad veel beter geschikt. Bij de wandeling langs het kanaal valt de blik ook op een ander fraai woongebouw: de Georg Emmerling-Hof. Compleet met socialistische kunst in de gevel, 216 woningen gebouwd in de jaren 50 van de vorige eeuw naar een ontwerp van Rudolf Hofbauer (die zijn naam dus eer aan deed).

Op diverse plekken in de stad zie je de royaal aangelegde fietspaden, zoals aan de randen van het Stadtpark en het Burgviertel. Nieuw zijn ze niet, zo werden al in de jaren 90 fietspaden aangelegd in de brede zij- en middenstroken van de Ringstrasse, die om het compacte centrum van Wenen heen loopt. Op diverse plekken zijn daardoor echter onoverzichtelijke situaties ontstaan, reden voor het stadsbestuur om tot een herprofilering te besluiten die dit jaar van start gaat en die voor een rustiger en veiliger straatbeeld moet zorgen. De paden voor voetgangers en fietsers worden daarbij ‘ontvlochten.’

Sowieso is Wenen de laatste jaren volop bezig om de fietsmogelijkheden in de stad te verbeteren, met onder meer de aanleg van nieuwe paden. Grappig genoeg wordt hierbij juist weer Nederlandse expertise ingeschakeld. Zo heeft stadsplanner Sjors van Duren de gemeente geadviseerd bij de herinrichting van de Argentinierstrasse tot fietsstraat (in stemmig rood).

Eerst de openbare ruimte

Een bezoek aan Wenen is niet compleet zonder een rit naar de in 2013 geopende eindhalte van metrolijn U2: Seestadt Aspern. Hier wordt een compleet nieuw woongebied gerealiseerd op de plek van het voormalige vliegveld Aspern. Op een grondstuk van 240 hectare krijgen uiteenlopende stedelijke functies een plek rondom een 50.000 vierkante meter groot meer dat omgeven wordt door parken. Bewust wordt de openbare ruimte hier eerst aangelegd, daarna volgen de gebouwen. De ‘Partituur voor de openbare ruimte’, die de Deense architect Jan Gehl in 2008/2009 speciaal voor Aspern Seestadt ontwikkelde, is daarbij de leidraad. Het groen en (met name) het water worden op deze zonnige dag flink gebruikt; in het centraal gelegen meer wordt volop gezwommen door buurtbewoners.

Lopend door de nog volop in aanbouw zijnde wijk is onder meer de stedelijke bebouwingsdichtheid opvallend, die gecombineerd wordt met collectieve parkeergarages en autoluwe zones voor fietsers en voetgangers. Al met al een heel prettige woonsfeer.

In de plint van een van parkeergebouwen zijn twee ruimtes voor de buurt gemaakt: Raum für Nachbarschaft. Ze zijn gratis beschikbaar voor initiatieven uit de wijk, de agenda laat tal van uiteenlopende activiteiten zien. De ruimtes vormen een illustratie van de manier waarop in Seestadt al jaren aan de sociale duurzaamheid wordt gewerkt. TU Delft-promovenda Céline Janssen bracht deze aanpak in beeld voor haar promotieonderzoek.

Een laatste leuk detail in Seestadt: het Baulücken-Konzert dat hier eind mei werd gehouden. Kunstenaar Oliver Hangl verzorgde dit concert op de nog braakliggende oever van het Seestadt-meer, waar binnenkort de bouwactiviteiten starten. Een leuke vorm van tijdelijk gebruik om een gebied mee op de kaart te zetten.