Hoe wordt ‘water en bodem sturend’ een harde randvoorwaarde in gebiedsontwikkeling?

Nederland staat voor een grote ruimtelijke opgave. We moeten woningen bouwen, ruimte bieden aan bedrijvigheid en tegelijkertijd zorgen voor een gezonde, leefbare en klimaatbestendige omgeving. Dat gebeurt in een land waar de ruimte schaars is en de druk op het water- en bodemsysteem toeneemt. Zoals in de jaren negentig voorspeld, worden de gevolgen van klimaatverandering steeds zichtbaarder. Extreme neerslag, langdurige droogte, hitte en toenemende druk op de beschikbaarheid van zoetwater stellen nieuwe eisen aan de inrichting van onze leefomgeving. De risico’s zijn niet langer abstract of iets voor in de verre toekomst. Ze werken nu al door in de keuzes die we maken over waar en hoe we bouwen.

Toch worden water en bodem in de praktijk nog te vaak pas serieus meegenomen wanneer de belangrijkste ruimtelijke keuzes al zijn gemaakt. De locatie is geselecteerd, het programma ligt vast en het ontwerp is grotendeels uitgewerkt. Vervolgens wordt onderzocht hoe wateroverlast, droogte of bodemdaling nog kunnen worden opgelost. Dat is de omgekeerde wereld. Niet het water- en bodemsysteem moet zich achteraf voegen naar het bouwplan, het systeem moet vanaf het begin (mede) bepalen welke ontwikkeling op welke plek verstandig is.

Vroegtijdig in beeld

Met de Water en Bodem Signaleringskaart biedt Waterschap Vallei en Veluwe gemeenten, projectontwikkelaars en andere initiatiefnemers een praktisch hulpmiddel om het water- en bodemsysteem vroegtijdig in beeld te brengen. We hebben vergelijkbare signaleringskaarten uit andere regio’s onderzocht en deze methodiek toegepast op ons gebied. Er zijn daarnaast ontwikkelsessies geweest met experts van gemeenten en provincie. Wij hebben bewust geen externe bureaus ingeschakeld, zodat we zelf de kennis in huis kregen en de kaart in de toekomst snel kunnen updaten wanneer dat nodig is.

De signaleringskaart brengt gegevens over water, bodem en relevante omgevingskenmerken samen. Zo worden kwetsbaarheden zichtbaar, bijvoorbeeld ten aanzien van potentiële wateroverlast of voor gebieden waar drinkwater wordt gewonnen. Dergelijke locatiespecifieke kenmerken kunnen van invloed zijn op ruimtelijke ontwikkelingen. Met deze kaart wordt een concreet hulpmiddel geboden om het water- en bodemsysteem vanaf het begin mee te nemen in ruimtelijke plannen. Het gaat er niet om dat voor iedere locatie een pasklaar antwoord wordt gegeven. Met de kaart worden ruimtelijk initiatiefnemers ondersteund de juiste vragen te stellen en de consequenties van hun keuzes beter te overzien. Het instrument vervangt geen gebiedsspecifiek onderzoek of een bestuurlijke afweging, maar maakt wel zichtbaar waar extra aandacht en nader onderzoek nodig zijn.

Kansen

Water en bodem worden in gebiedsontwikkeling vaak benaderd vanuit beperkingen: een locatie is te nat, de bodem is kwetsbaar of de beschikbaarheid van water staat onder druk. Maar een uitsluitend belemmeringsgerichte benadering doet geen recht aan de kansen die het natuurlijke systeem óók biedt. Water wordt daarbij vaak als een knelpunt gezien, terwijl het natuurlijke systeem de mogelijkheid in zich draagt om gericht gebiedseigen water vast en schoon te houden.

Door vroegtijdig rekening te houden met water en bodem kunnen we komen tot betere ontwerpen, met meer ruimte voor groen, waterberging, verkoeling en een prettige leefomgeving. De waterberging bij piekbuien kan worden gecombineerd met natuur, recreatie en groenblauwe structuren. Door regenwater vast te houden en te laten infiltreren, kunnen we bijdragen aan het aanvullen van grondwatervoorraden. En door rekening te houden met hitte en droogte kunnen we gebieden zo inrichten dat ze ook onder veranderende klimaatomstandigheden leefbaar blijven. De kaart helpt om dergelijke mogelijkheden al in de eerste planfase te herkennen, mits het landgebruik wordt afgestemd op het natuurlijk water- en bodem systeem.

Integraal onderdeel

Waterschap Vallei en Veluwe vindt het daarom belangrijk dat de signaleringskaart wordt gebruikt bij nieuwe gebiedsontwikkelingen. Juist aan het begin zijn de mogelijkheden om locatiekeuzes en ontwerpprincipes te beïnvloeden immers het grootst. Tegelijkertijd stimuleren we zo de vernieuwing van de bestaande gebouwde omgeving en meervoudig intensief ruimtegebruik. De woningbouwopgave vraagt immers niet alleen om nieuwe locaties aan de randen van steden en dorpen. Er liggen ook kansen in bestaande wijken, transformatiegebieden en gebieden waar functies slimmer kunnen worden gecombineerd. Denk aan het transformeren van verouderde bedrijventerreinen, het beter benutten van bestaande bebouwing en het combineren van wonen en werken. Daarmee kan de druk op het omliggende landschap worden beperkt en ontstaat ruimte om de bestaande leefomgeving klimaatbestendiger te maken.

Wel moet worden voorkomen dat verdichting automatisch leidt tot meer verharding, minder groen en een grotere belasting van het watersysteem. Juist bij binnenstedelijke vernieuwing moeten het vasthouden van schoon regenwater via waterberging of infiltratie, verkoeling en een gezonde bodem integraal onderdeel zijn van het ontwerp. De signaleringskaart kan helpen om deze opgaven te verbinden en de fysieke mogelijkheden en kwetsbaarheden vanaf het begin mee te wegen.

Borging in de Omgevingswet is een must

Een kaart maakt kennis toegankelijk en verbetert het gesprek over water en bodem. Maar als het gebruik ervan vrijblijvend blijft, bestaat het risico dat de informatie onvoldoende doorwerkt in de uiteindelijke ruimtelijke keuzes. Daarom moet water en bodem sturend niet alleen herkenbaar zijn in beleidsambities, maar ook aantoonbaar doorwerken in het instrumentarium van de Omgevingswet. Omgevingsvisies, programma’s, omgevingsplannen en projectbesluiten bieden mogelijkheden om water- en bodemopgaven te vertalen naar concrete doelen, ruimtelijke keuzes, voorwaarden en maatregelen.

Dat vraagt om meer dan het opnemen van een signaleringskaart als bijlage bij een omgevingsvisie. Daarvoor is een samenhangende werkwijze nodig waarin het water- en bodemsysteem vanaf de locatiekeuze wordt betrokken bij programmaontwikkeling, ontwerp en besluitvorming. Ook moet duidelijk zijn hoe de uitkomsten doorwerken in de beleidsmatige en juridische kaders voor een ontwikkeling. Niet iedere signalering hoeft automatisch te leiden tot een bouwverbod of harde beperking. Integendeel. De betekenis verschilt per locatie en ontwikkeling. Maar wanneer risico’s of kwetsbaarheden zichtbaar worden, mag het niet vrijblijvend zijn om deze te onderzoeken, mee te wegen en de gemaakte keuzes te motiveren. Zo wordt water en bodem sturend geen afvinkmoment, maar een herkenbaar onderdeel van de besluitvorming. De Omgevingswet biedt daarvoor kerninstrumenten zoals gezamenlijke gebiedsprogramma’s; de uitdaging is om die consequent en in samenhang te benutten.

Samenwerking

In een recent getekend convenant tussen de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Unie van Waterschappen zijn samenwerkingsafspraken gemaakt voor water, bodem en ruimte. Die samenwerking is essentieel, omdat ruimtelijke keuzes de verantwoordelijkheid en belangen van verschillende overheden en initiatiefnemers raken. Gemeenten spelen een belangrijke rol in de ruimtelijke planvorming, provincies stellen regionale kaders en het waterschap brengt kennis in over het water- en bodemsysteem. Ontwikkelaars beschikken over de kennis en middelen om plannen daadwerkelijk te realiseren.

Het waterschap organiseert samen met gemeenten en provincies workshops om de kaart te introduceren en het gebruik ervan te ondersteunen. Ook in andere regio’s, zoals de provincie Utrecht en de Achterhoek, worden vergelijkbare kaarten ontwikkeld. De gebieden verschillen in hun kenmerken en opgaven, maar het doel is hetzelfde: initiatiefnemers ondersteunen om de juiste vragen te stellen en betere ruimtelijke keuzes te maken.

Van signaleren naar sturen

De urgentie is groot. Besluiten die we vandaag nemen over woningbouw, bedrijvigheid, infrastructuur en groen bepalen mede hoe kwetsbaar onze leefomgeving de komende decennia zal zijn. Daarom moeten we niet alleen vragen hoeveel woningen of hectares bedrijventerrein we kunnen realiseren, maar vooral waar dat verantwoord kan, hoe we ruimte meervoudig intensief kunnen benutten en hoe we het water- en bodemsysteem daarbij versterken. Water en bodem sturend vraagt om meer dan goede intenties en bruikbare kaarten. Het vraagt om een structurele plek in de planvorming, transparante afwegingen en borging in het instrumentarium van de Omgevingswet. Alleen zo maken we van klimaatbestendige gebiedsontwikkeling geen vrijblijvende ambitie, maar een vanzelfsprekend uitgangspunt.