Van het gas af én beter bestand tegen de hitte? Wenen laat zien: makkelijker gezegd dan gedaan

De zomer van 2026 was de warmste die in Nederland ooit is gemeten. Bij meetstations in Maastricht en Ell werd het 24 keer dertig graden of warmer, een landelijk record. Tegelijkertijd moeten gemeenten uiterlijk eind 2027 hun warmteprogramma vaststellen. Daarin staat per buurt hoe en wanneer woningen van het aardgas af gaan. Het lijkt logisch om die twee opgaven te verbinden. Het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie adviseert gemeenten dan ook om koeling mee te nemen in hun warmteplannen. Toch stelde een rapport van onder meer het Klimaatverbond in april vast dat dit te weinig gebeurt. De groeiende energievraag in de zomer is volgens de opstellers het ondergeschoven kindje van de energietransitie.

Wenen warmt op

In Nederland is die koppeling vooral nog een voornemen. Wenen is verder en laat zien welke spanningen en kansen er in de praktijk ontstaan. Het klimaat in de Oostenrijkse hoofdstad loopt vooruit op wat ons te wachten staat: deze zomer werd het er op 48 dagen dertig graden of warmer, meer dan ooit gemeten. Bovendien heeft de stad veel gemeen met onze oude binnensteden. Wenen kent dichtbebouwde, vooroorlogse bouwblokken en een groot aandeel huurders: zo’n tachtig procent van de bewoners huurt, sociaal of particulier. Daarnaast is er een omvangrijk warmtenet dat zo’n 460.000 huishoudens van warmte voorziet.

Wij onderzochten hoe Wenen de warmtetransitie en het koelen van woningen probeert te verbinden. We analyseerden 21 beleidsstukken die tussen 2014 en 2025 werden gepubliceerd, van Europese richtlijnen en Oostenrijkse wetgeving tot lokale transitievisies en wijkprogramma’s. We spraken met elf professionals: planologen en strategen van de gemeente, medewerkers van het energiebedrijf, energiecoaches, onderzoekers en gebiedsontwikkelaars. Ook woonden we vijf bewonersavonden bij waar de gemeente haar integrale aanpak presenteerde.

Onze conclusie? Op papier en in de ambtelijke afstemming gaat het voortvarend. Wenen heeft één strategie voor verwarmen én koelen. Een aparte eenheid bewaakt het overzicht over de ruim twintig deelprojecten, die verspreid zijn over tien afdelingen. Maar die afstemming draait vooral om warmte. In de uitvoering loopt de koppeling vast. Dat gebeurt vooral op de vraag wie eigenlijk over koelte gaat, op de buizen onder de grond, op de beloftes aan bewoners die niet waargemaakt kunnen worden en op de positie van huurders.

Koelen als lokkertje

In 2023 presenteerde Wenen zijn strategie om in 2040 van het gas af te zijn: Raus aus Gas - Wiener Wärme und Kälte 2040. Een internationaal congres georganiseerd door het stadsbestuur in 2025 had zelfs als titel wat we in veel gesprekken terughoorden: “koelen is het nieuwe verwarmen.” Daar zit een begrijpelijke gedachtegang achter. Verwarmen zonder gas levert voor het gevoel weinig extra comfort op, want met de oude ketel werd het huis ook warm. Een koele slaapkamer in een tropische nacht voelt daarentegen als een enorme luxe. Dat comfort is voor huiseigenaren vaak de reden om hun woning grondiger aan te pakken, vertelden Weense deskundigen ons. Koeling werkt in Wenen dus als lokkertje. Elke Nederlandse gemeente die moeite heeft om mensen mee te krijgen in de energietransitie, zal die behoefte herkennen. Maar dit ‘lokkertje’ werkt alleen voor wie zelf over een renovatie kan beslissen.

Verder is het opvallend hoe verschillend verwarmen en koelen in de gemeentelijke organisatie van de Oostenrijkse hoofdstad verankerd zijn. Warmte heeft een vaste plek, met een transitievisie en een gebiedsgerichte programma’s. Voor koelte bestaat dat nog niet. “Veel afdelingen hebben er belang bij, maar we hebben er in de stad eigenlijk geen eenduidige verantwoordelijkheid voor,” vertelde een programmamanager van de gemeente Wenen ons. Er is een transitievisie warmte, maar geen stadsbreed plan voor koeling. Aan een strategie daarvoor wordt nog gewerkt.

Die versnippering heeft een voorgeschiedenis. Koeling was lange tijd een zaak van groen en schaduwmakers en daarmee van de afdeling groenbeheer. Nu ook technische koeling in beeld komt, loopt de scheidslijn dwars door het onderwerp heen. Warmtepompen vallen onder de planologen en het energiebedrijf, bomen, koele luchtstromen en schaduw ressorteren onder andere afdelingen. Raus aus Gas zelf “houdt eigenlijk op bij de drempel van het gebouw,” aldus dezelfde programmamanager. Op straat behandelt het Weense hitteplan hitte als een kwestie van volksgezondheid, maar achter de voordeur blijft koelte een verantwoordelijkheid voor de bewoners. Ook de regelgeving weerspiegelt die scheve verhouding. Voor het energieverbruik van verwarming stellen de bouwregels een maximum, voor koeling niet.

De infrastructuur als knelpunt

Het grootste praktische probleem bevindt zich onder de grond. Het Weense warmtenet moet in 2040 zo’n 56 procent van de warmtevraag dekken en werkt, net als de meeste Nederlandse netten, op hoge temperatuur. Via dezelfde leidingen lukt koelen niet; daarvoor is een apart koudenet nodig. Wenen heeft zo’n net dat vooral publieke gebouwen en grote bedrijven bedient, van ziekenhuizen tot het parlementsgebouw. Daarnaast verzorgt dit net enkele honderden nieuwbouwwoningen, onder meer in het Nordbahnviertel en rond het nieuwe centraal station. In de bestaande woningvoorraad is het volgens een coördinator stadsvernieuwing “simpelweg niet rendabel.” Een warmtepomp die warmte en kou uit de bodem haalt, kan wel koelen. Sterker nog: de bodem moet ‘s zomers de warmte terugkrijgen die er ‘s winters uit is gehaald, dus verwarmen en koelen gaan bij deze technologie hand in hand. Maar koelen werkt alleen goed als de woning vloer- of plafondverwarming heeft, met gewone radiatoren lukt het niet. In oudere gebouwen moet daarvoor eigenlijk volledig worden gerenoveerd. Zulke ingrepen blijven kostbaar en daarmee schaars.

In theorie is een gedeeld net op lage temperatuur de ideale uitkomst: het ene gebouw staat daarin zijn overtollige warmte of kou af aan het andere. In de praktijk moet dan minstens tachtig procent van de bewoners van het gebouwen instemmen. Tevens moeten de plannen en renovatiemomenten van al die eigenaren op elkaar aansluiten. Hoe kwetsbaar dat is, laat een nieuwbouwproject zien dat restwarmte van een datacentrum zou gebruiken. Toen de gebouwen klaar waren en energie nodig hadden, kwam er nog niet genoeg restwarmte vrij. De huishoudens zijn toen alsnog op het gewone warmtenet aangesloten.

Zo monden de plannen voor een aardgasvrije stad uit in een ongelijke verdeling van koelte. In de dichtbebouwde binnenstad, waar het warmtenet de dienst uitmaakt, is voor woningen collectieve koeling geen optie. Er ontstaat op deze manier een kloof tussen nieuwbouw, waar koeling in het ontwerp kan worden opgenomen, en de oudere woningvoorraad, waar dat nauwelijks lukt. In die oudere woningen blijft vaak alleen de airco over als oplossing om koelte te genereren. De stad ontmoedigt de airco’s, maar staat ze sinds kort toe in sommige sociale huurwoningen. Juist op de heetste dagen leidt dat tot een piek in het stroomverbruik. En elk gebouw dat overstapt op een eigen warmtepomp die verwarmt én koelt, is een afnemer minder voor het warmtenet – waar de hele transitievisie op leunt.

Beloftes die gemeente niet waar kan maken

Het vooruitzicht van een koel huis sprak bovendien zo aan dat bewoners, mede door de campagnes van de stad zelf, bij de wijkloketten regelmatig vroegen hoe ze hun huis koel konden krijgen. Daar lag geen antwoord klaar. “We kunnen geen oplossing aanbieden,” vertelde een energiecoach ons. Het gemeentelijke energiebedrijf heeft voor woningen geen aanbod om te koelen. Bewoners werden blij gemaakt met een dode mus.

Dat blijft niet zonder gevolgen, zagen we in de Gumpendorfer Straße, een drukke straat in de wijk Mariahilf. Daar zou de uitbreiding van het warmtenet samenvallen met vergroening en een nieuwe inrichting van de straat: één keer de straat open, alles tegelijk. Door bezuinigingen bij verschillende afdelingen werd de uitbreiding van het warmtenet in 2025 geschrapt. Volgens een gebiedsregisseur leidde dat tot “verlies van vertrouwen, als je eerst iets aankondigt en het dan niet kunt nakomen.” En juist dat vertrouwen heeft de gemeente hard nodig.

Gevangen in vrijwilligheid

De afhankelijkheid van vertrouwen komt overigens niet uit de lucht vallen. Oostenrijk verplicht eigenaren tot op heden niet om bestaande gebouwen van het gas te halen. De wet die dat moest regelen, werd in 2024 flink afgezwakt en geldt nu vooral voor nieuwbouw en grote renovaties. Wenen is naast stad ook deelstaat en zou hiervoor zelf regels kunnen invoeren, maar doet dat niet. De stad moet eigenaren dus overhalen. Een strateeg van de gemeente sprak van “de valstrik van de vrijwilligheid,” waarin participatie “in de plaats komt van beleid”. Zonder verplichting, zei een planoloog, “kan het de overgrote meerderheid helemaal niets schelen,” tenzij het alternatief veel goedkoper is.

Wie afhankelijk is van vrijwillige investeringen, richt zich logischerwijs op wie kan investeren: woningeigenaren. Hoewel ongeveer tachtig procent van de Weners huurt, gaat maar zo’n tien procent van de adviesgesprekken over huurwoningen. Of de verhuurder nu een woningbouwvereniging is of een particuliere eigenaar, de beslissing over een verbouwing ligt bij de eigenaar, en huurders hebben daarin doorgaans geen stem. Adviseurs kunnen huurders weinig meer bieden dan tips om hun verhuurder aan te spreken. Daar komt een bekend probleem bij: de verhuurder betaalt de verbouwing, de huurder heeft straks het koele huis. Voor verwarming hebben huurders wettelijke bescherming, maar juridisch gezien is koelte nog onontgonnen terrein. Dat de huurder buiten beeld raakt, is dus geen toeval. Het volgt uit de manier waarop de transitie is georganiseerd.

Lessen voor Nederlandse gemeenten

De Weense aanpak is geen blauwdruk die we zomaar kunnen overnemen. Nederland heeft een andere woningmarkt met veel meer eigenaar-bewoners, andere wetgeving en meer ervaring met warmte-koudeopslag. Met de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie krijgen gemeenten bovendien de bevoegdheid om wijken aan te wijzen die van het gas af moeten, een middel dat Wenen voor bestaande gebouwen niet heeft ingevoerd. Maar die bevoegdheid gaat over gas, niet over koelte. Voor koeling blijven ook Nederlandse gemeenten afhankelijk van eigenaren die vrijwillig investeren, en daarmee geldt hetgeen we in Wenen ook hier. Uit ons onderzoek trekken we vijf lessen voor gemeenten en twee voor gebiedsontwikkelaars.

Gemeenten

Wees eerlijk over wat een keuze voor infrastructuur uitsluit. Kiest een gemeente voor een warmtenet op hoge temperatuur, dan is collectieve koeling in die wijk voor decennia uit beeld. Dat is geen ramp, maar wees daar wel eerlijk over in de uitvoeringsplannen. Geef per buurt aan hoe bewoners op een andere manier verkoeling kunnen vinden: meer bomen, schaduw, buitenzonwering. En wees voorzichtig met het presenteren van isolatie als oplossing voor hitte. Een goed geïsoleerd huis zonder zonwering raakt zijn warmte ‘s zomers juist moeilijker kwijt.

Maak iemand verantwoordelijk voor koelte. Zolang koelte verdeeld is over duurzaamheid, groen en volksgezondheid, valt het tussen wal en schip. Wie bomen en zonwering aanraadt als alternatief voor koeling via een net, moet ook regelen welke afdeling daarover gaat en met welk budget en mandaat. Een warmteprogramma dat ophoudt bij de voordeur, laat de hitte binnen aan de bewoner over.

Beloof geen koeling die je niet kunt leveren. Extra wooncomfort is een sterk argument. Maar een gemeente die het niet kan waarmaken, verspeelt het vertrouwen dat ze juist zo hard nodig heeft. Een eerlijk verhaal over zonwering en groen werkt dan beter dan een gelikte slogan.

Zorg dat het loket een antwoord heeft. Inwoners van Wenen krijgen bij elk loket een ander antwoord. Bovendien kunnen adviseurs, door privacyregels, niet zien welke gebouwen al op het warmtenet zijn aangesloten, terwijl juist die informatie gericht advies mogelijk maakt. Wie wijkloketten opzet, doet er goed aan vooraf te regelen welke gegevens de betrokken adviseurs mogen uitwisselen.

Bescherm de huurder, en begin bij de corporaties. Zonder duidelijke regels wordt een koel huis een privilege voor woningeigenaren. In Nederland liggen woningcorporaties het meest voor de hand om te werken aan rechtvaardigheid in het koeltebeleid. Zij plannen hun renovaties per complex en jaren vooruit en kunnen koeling daarin meenemen. Denk daarnaast aan voorrang voor sociale huur bij collectieve voorzieningen, aan huurbescherming en aan subsidies die op inkomen zijn afgestemd. In Nederland gaan inmiddels stemmen op om ondraaglijke hitte in een huurwoning als gebrek aan te merken.

Gebiedsontwikkelaars

Grijp de kans bij nieuwbouw. In Wenen bestaat collectieve koeling voor woningen vooral waar de stad nieuwe woningen bouwt. In het Nordbahnviertel staat de koudecentrale in de kelder van een nieuw woonblok. De warmte die bij het koelen vrijkomt, levert via het lokale warmtenet warm kraanwater aan zo’n vijfduizend huishoudens in de omliggende wijken. Zo kan een nieuwe gebiedsontwikkeling de kloof tussen de nieuwe en bestaande woningvoorraad juist kleiner maken. Wie nu een gebied ontwikkelt, kan koeling meteen in het ontwerp opnemen en tegelijk nagaan wat het nieuwe gebied kan betekenen voor de bestaande buurt eromheen. Achteraf inbouwen is, zo leert Wenen, vrijwel onbegonnen werk.

Combineer opgaven, maar houd rekening met tegenslag. Een warmtenet, vergroening en inrichting van de openbare ruimte in één keer aanpakken is aantrekkelijk. Maar de voorbeelden uit Wenen laten zien dat dit in de praktijk makkelijker is gezegd dan gedaan. En gedeelde netten met restwarmte of uitwisseling tussen gebouwen staan of vallen met de timing en met genoeg deelnemers. Houd er daarom rekening mee wat aansluiting op het ‘gewone’ warmtenet voor de nabije toekomst onmogelijk maakt.

De gedachte om de warmtetransitie te koppelen aan de aanpak van hittestress ligt volstrekt voor de hand. Maar Wenen laat zien dat een stad het verhaal en de afstemming prima op orde kan hebben, terwijl het vervolgens spaak loopt in de uitvoering. De transitie naar aardgasvrij wordt gedragen door gebiedsgerichte aanpakken, maar de omgang met hittestress blijft in de praktijk vaak een zaak voor wie het zich kan permitteren. “Koeling meenemen” in de warmtetransitie krijgt pas echt betekenis als duidelijk is wie erover gaat, de infrastructuur in de wijk het toelaat en huurders er ook iets aan hebben. Anders blijft het een leuk extraatje voor huiseigenaren en een loze belofte voor de rest van de stad.