platform voor kennis, nieuws en opinie
Zoeken
platform voor kennis, nieuws en opinie
city aerial

Dossier Ruimtelijk Ontwerp

Wat doen ontwerpers en welke impact kan het ruimtelijk ontwerpen op gebiedsontwikkeling hebben? In dit dossier vindt u een verzameling van de voornaamste artikelen, onderzoeken, interviews en verslagen rondom deze vragen op Gebiedsontwikkeling.nu.

Gebiedsontwikkelaars hebben behoefte aan kennis over het ontwerpen aan integrale opgaven. Ontwerpen vinden zij vaak een ongrijpbaar onderdeel van gebiedsontwikkeling. Ontwerpers zeggen gebruik te maken van ontwerpkracht: ze zorgen voor verbeelding en creëren een overtuigend verhaal. Maar wat bedoelen ze daar precies mee? 

In de praktijk blijken partijen met ervaring het belang van ontwerpen en ontwerpend onderzoek wel te onderschrijven. Ontwerpers blijken de belangen en kennis van partijen te kunnen samenbrengen en daarmee de zogenoemde ‘doorwaadbare plaats’ in een gebiedsontwikkeling vinden. Toch wordt de impact van ontwerpen en het inzetten van ontwerpers bij complexe, integrale opgaven in gebiedsontwikkeling door velen nog niet (h)erkend. 

Belangrijkste vragen:

  1. Wat is ruimtelijk ontwerpen en wat is ontwerpend onderzoek voor gebiedsontwikkeling?
  2. Wat is de (meer)waarde en impact van ontwerpkunde in gebiedsontwikkeling?
  3. Hoe komen we van ontwerpstudies naar concrete plannen voor gebieden?
  4. Hoe zet je ruimtelijk ontwerp effectief in bij complexe opgaven?
  5. Welke voorbeelden van ontwerpen aan ruimtelijke opgaven zijn er?

1. Wat is ruimtelijk ontwerpen en wat is ontwerpend onderzoek voor gebiedsontwikkeling?

Op zoek naar de meerwaarde van ontwerpend onderzoek in gebiedsontwikkeling (7 mei 2019)
Ontwerpend onderzoek is hip. Maar wat hebben gebiedsontwikkelaars eraan? Staan ze ervoor open? En hoe zien andere betrokkenen dat? Twee onderzoekers van de Praktijkleerstoel Gebiedsontwikkeling brengen de kansen en gevaren in kaart.

“Als ontwerper zie je soms te snel de oplossing” (10 jan 2019)
In de interviewserie ‘Gebiedsontwikkeling voor alle leeftijden’ kijken een junior en senior expert wat zij van elkaar kunnen leren. Hedwig van der Linden (TU Delft) en Jeroen de Willigen (De Zwarte Hond) bespreken hun ervaringen met ontwerpend onderzoek. “Door de verbeelding kreeg mijn wethouder, die eerst nog sceptisch was, er heel veel zin in.”

Kristiaan Borret, bouwmeester Brussel: “Een tekening brengt mensen samen” (28 dec 2018)
Kristiaan Borret, bouwmeester van Brussel, vertelt in gesprek met Gebiedsontwikkeling.nu over de meerwaarde van ontwerpend onderzoek. “Het is toch absurd te denken dat het maken van een gebied een lineair project is waarbij je recht op een oplossing afgaat?” Zijn team ontwerpend onderzoek heeft zich zo onmisbaar gemaakt bij de politieke besluitvorming over stedelijke ontwikkelingen.

‘Stel ontwerpkracht centraal bij aanpak energietransitie en klimaatadaptatie’ (18 dec 2018)
De kennis van ruimtelijk ontwerpers en erfgoedspecialisten is essentieel bij de aanpak van het belangrijke energie- en klimaatvraagstuk, blijkt uit de deze maand verschenen publicatie ‘KEER’. Syb Groeneveld, directeur-bestuurder Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, onderstreept in het nawoord de toegevoegde waarde. 

Een tango van ontwerp en bestuur (15 jul 2018)
Ontwerp als verhaallijn, verkennend en probleemstellend. Dat is de essentie van 25 jaar regionaal ontwerp in Zuid-Holland. Het boek “De kracht van regionaal ontwerp” analyseert en verbeeldt de complexe relatie tussen ontwerp en bestuur, in vele schakeringen. Een fraai overzicht, met een uitstapje naar de toekomst. Want het verhaal is nog niet af. 

2. Wat is de (meer)waarde en impact van ontwerpkunde in gebiedsontwikkeling?

Richting nodig in gebiedsontwikkeling? Gebruik ontwerpend onderzoek als kompas (29 aug 2019)
Bij complexe gebiedsopgaven is het vinden van een ‘doorwaadbare plaats’ cruciaal. De eminente stedenbouwkundige Riek Bakker vroeg zich daarom tijdens de kennisbijeenkomst ‘Ontwerpend onderzoek voor gebiedsontwikkeling’ hardop af: waarom zou je ontwerpend onderzoek hier in hemelsnaam níet voor inzetten?

Met ontwerpend denken bouwen aan ongewisse toekomst (12 apr 2019)
Wat kunnen we binnen gebiedsontwikkeling leren van andere vakgebieden rondom het thema ontwerpend onderzoek? André Schaminée schreef het boek Designing with and within Public Organizations over de rol van ontwerpend onderzoek binnen publieke organisaties. “Er zijn heel veel maatschappelijke vragen waarbij nog langer nadenken en onderhandelen je niks meer op gaat leveren.”

De meerwaarde van ontwerpend onderzoek voor gebiedsontwikkelaars (16 nov 2018)
Tien ontwerpteams, vijf steden, een onzekere toekomst: dat zijn de ingrediënten voor de ontwerpstudie 'De stad van de toekomst'. Onderzoekers van de TU Delft analyseren welke meerwaarde zulke ontwerpstudies hebben voor gebiedsontwikkelaars. In dit vervolgartikel kijken we naar voorbeelden van deze meerwaarde: “Meteen met z’n allen rond de tafel is uniek: ontwerpers, experts en gemeenten.”

Analyse ontwerpstudie ‘De stad van de toekomst’ #1 (4 mei 2018)
Tien ontwerpteams, vijf steden, een onzekere toekomst: dat zijn de ingrediënten voor de ontwerpstudie 'De stad van de toekomst'. Onderzoekers van de TU Delft analyseren welke meerwaarde zulke ontwerpstudies hebben voor gebiedsontwikkelaars. “Het oude is er niet voor niets.”

Het ontwerp, vergeten instrument voor de gemengde wijk (23 apr 2018)
De Groningse Grunoboort maakt een drastische transformatie door, waarbij het behouden van het gemengde karakter vooropstaat. Erik Dorsman was aanwezig bij het symposium hierover en bemerkte een blinde vlek. “Streven we ernaar om met alle partijen in gesprek te blijven, dan ligt het voor de hand om via het ontwerp structureel zowel zoektocht als gesprek te verbeelden.”

De ontwerper als verbinder (27 nov 2017)
De rollen en taken van diverse actoren bij stedelijke vraagstukken zijn de afgelopen periode aan verandering onderhevig geweest. Vooral de ontwerper lijkt in deze tijd van 'organische gebiedsontwikkeling' er bekaaid vanaf te komen. In het nieuwe boek 'Stedelijke vraagstukken, veerkrachtige oplossingen' laten diverse hogescholen echter zien dat de ontwerper door middel van ontwerpend onderzoek een belangrijke rol kan spelen.

MCD Debat ‘Waarde van ontwerp(en) in gebiedsontwikkeling’ (21 jun 2017)
Wat betekent ontwerp voor het oplossen van gebiedsopgaven? Wat is de waarde van ontwerp in gebiedsontwikkeling? Daarover gingen op dinsdagvond 6 juni de ervaren ontwerpers Rients Dijkstra (voormalig Rijksadviseur, Maxwan Architects), Alex Letteboer (Atelier Pro) en Daan Zandbelt (huidig Rijksadviseur, De Zwarte Hond) met elkaar in gesprek, onder leiding van Gijs van den Boomen (KuiperCompagnons). De avond resulteerde in een dynamisch debat met uiteenlopende aanknopingspunten van de sprekers. 

De rol van ontwerp in de zoektocht naar gesloten cirkels (5 jul 2016)
Hoe kan ontwerp bijdragen in de zoektocht naar concepten en businessmodellen met ‘gesloten cirkels’ op gebiedsniveau? De derde dag van de sLIM Masterclass vond plaats op Schiphol en stond in het teken van circulaire economie. Sprekers Jeanet van Antwerpen (Schiphol Area Development Company), Catalina Turcu (UCL Bartlett School of Planning) en Prof. Ellen van Bueren (TU Delft Urban Development Management) zorgden voor gespreksstof met twee cases op het lokale schaalniveau: Schiphol Trade Park en Peterborough (Engeland). Agnes Franzen (TU Delft/ SKG) trad op als moderator en ging samen met de zaal op zoek naar antwoorden: Hoe kunnen partijen elkaar vinden in gedeelde ambities ondanks de complexiteit? En wat is de rol van het ontwerp?

Blik in de keuken van ontwerpers (2 mei 2016)
De complexiteit van stedelijke vraagstukken maakt dat het in gebiedsontwikkeling steeds meer gaat om wendbaarheid en flexibiliteit bij de uitvoering van plannen, samenwerking tussen verschillende opdrachtgevers en een transdisciplinaire werkwijze tussen vakgebieden. In deze maatschappelijke context is de inspirerende rol van ontwerpend denken, het ontwerp en het proces om tot realisatie te komen een leerzaam perspectief. Op 22 april vond de eerste dag van de masterclass 'Complexiteit in gebiedsontwikkeling en de rol van het ontwerp' plaats waarbij sprekers Egbert Stolk (TU Delft), Rients Dijkstra (TU Delft/Maxwan) en Koen de Boo (Plein06) aan het woord kwamen. 

3. Hoe komen we van ontwerpstudies naar concrete plannen voor gebieden?

De noodzaak van planvorming (12 dec 2019)
Nederland heeft een rijke traditie op het gebied van ruimtelijke planvorming. Nationaal, regionaal en op stedelijk niveau. Met de NOVI worden zesentwintig van de huidige wetten omgezet naar een integrale aanpak. Ook wordt ingezet op meer zeggenschap van burgers over de eigen omgeving. Kijkend naar huidige en toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen is lange-termijnplanning urgent. Deze planvorming is bij uitstek het instrument om in beeld te brengen hoe we slim met de schaarse ruimte in Nederland om kunnen gaan.

Tussen ontwerpend onderzoek en ontworpen realiteit (30 sep 2019)
Hoe kan ontwerpend onderzoek bijdragen aan samenhangende duurzaamheidsopgaven? Die vraag stond centraal tijdens de workshop ‘Hoe maak je gebruik van ontwerpkracht’ op de Rli-werkconferentie ‘Regio 2050, werken aan een duurzame toekomst’.

Mini-essay: pleidooi voor ontwerpend denken (12 jul 2018)
In het innovatiegerichte bedrijfsleven is design thinking (een onderzoeksmethode waarin via creatieve strategieën ontwerpen ontstaan) een hype. In de ruimtelijke ordening - en ook zeker in gebiedsontwikkeling - blijft ontwerpend onderzoek echter vaak ondergeschikt aan allerlei politieke en financieel-economische afwegingen. Ontwerpen wordt in ons vak daarom al snel gereduceerd tot het vormgeven of visualiseren van wat politiek en financieel wenselijk en haalbaar is. Dat ontwerpend denken en onderzoeken eerder in het proces kan worden ingezet (bijvoorbeeld om meer inzicht te bieden in de uitdagingen en kansen van een ontwikkelopgave), is minder of niet bekend. En doen partijen dit toch, dan worstelen zij met de manier waarop.

Creëren ontwerpers een doorbraak voor stedelijke mobiliteit? (24 apr 2018)
Autonome auto's, fietsvriendelijke steden, digitale vervoersplatforms: de toekomst van stedelijke mobiliteit zit vol onzekerheden, en daar houden mensen niet van. Tijdens de Masterclass Mobiliteit legden wetenschappers hun kennis én dilemma's daarom voor aan ontwerpers, in de hoop iets van die onzekerheid weg te nemen.

TU Delft onderzoek naar relatie tussen ontwerp en Omgevingswet (8 apr 2016)
In 2018 gaat in wat wel wordt genoemd 'de grootste wetswijziging in Nederland sinds Thorbecke'. 24 wetten met bij elkaar 4700 artikelen, 120 Algemene Maatregelen van Bestuur en 120 Ministeriële regelingen gaan op in 1 Omgevingswet, 4 AMvB’s en ca. 10 Ministeriële regelingen. ‘Van wirwar aan regels naar alles in één’, zoals het Ministerie zelf zegt. De leerstoel 'Design as Politics' aan de TU Delft startte onlangs een nieuw ontwerpproject samen met het Ministerie van Infrastructuur en Milieu. De komende maanden zal onderzoek worden gedaan naar de relatie tussen de nieuwe Omgevingswet en architectonisch en stedenbouwkundig ontwerp.

Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp 2017-2020 gepresenteerd (22 dec 2016)
Op dinsdag 13 december 2016 Is de Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp 2017-2020 ‘Samen Werken aan Ontwerpkracht’ gelanceerd door minister Schultz van Haegen (IenM) en minister Bussemaker (OCW). De openbare presentatie van de agenda, getiteld Samen werken aan ontwerpkracht, vond plaats in de TU Delft. Rijksbouwmeester Floris Alkemade hield de key note speech over het belang van sociale waarden voor het ontwerpvak. Het CRa is leadpartner van de Actieagenda. 

4. Hoe zet je ruimtelijk ontwerp in bij complexe opgaven?

Co-creatie in gebiedsontwikkeling: van moetje naar meerwaarde (24 okt 2019)
De omgevingswet verplicht tot ‘participatie’ bij gebiedsontwikkeling. Ontwerpers Hanneke Stenfert en Pieter Graaff leggen uit hoe je deze eis opwaardeert van ‘verplicht nummer’ naar ‘waardevolle bijdrage’.

Regionaal ontwerp als bindmiddel en kompas (5 mei 2018)
Tijdens de boekpresentatie van ‘De kracht van het regionaal ontwerp – 25 jaar vormgeven aan Zuid-Holland’ vertelden de auteurs en drie experts wat gebiedsontwikkelaars kunnen leren van regionaal ontwerp.

De rol van ontwerp volgens publieke en private opdrachtgevers (6 jun 2016)
De kracht van het (stedenbouwkundig) ontwerp staat weer op de agenda. Waar in de eerste sLIM Masterclass het begrip complexiteit werd ontrafeld, stond in de tweede sessie op 20 mei het publieke en private perspectief centraal. Na een introductielezing van initiator Agnes Franzen kwamen Ton Schaap van de gemeente Amsterdam en Hans-Hugo Smit van gebiedsontwikkelaar BPD aan het woord, gevolgd door scherpe reacties van referenten.

Als de bewoner een ontwerper wordt (10 sep 2015)
Wat gebeurt er als je bewoners en andere betrokkenen aan de ontwerptafel uitnodigt? In het beste geval ontstaat een plan dat breed wordt gedragen en zelfs een woningmarktcrisis kan doorstaan. Community planning kan bovendien beweging brengen in vastgelopen planprocessen. Geslaagde voorbeelden zijn er al. Waarom gebeurt het niet vaker?

30 jaar scenariomethode; kan planning helpen? (14 jun 2012)
Op 12 juni werd in het Rotterdamse NAi het boek 'Dutch New Worlds: Scenario’s in de stedenbouw en ruimtelijke ordening in Nederland, 1970-2000' gepresenteerd. Het verschijnen van dit boek werd gebruikt als vertrekpunt in een nieuwe ronde van debat.

5. Welke voorbeelden van ontwerpen aan ruimtelijke opgaven zijn er?

Gebiedsontwikkeling via een beperkte rolopvatting, of juist opgaven verbinden? (5 nov 2019)
Blijf je op basis van een helder afgebakend masterplan consistent vasthouden aan een strak vooraf geformuleerd doel? Of kies je voor een open, wendbare strategie, inclusief een summier verwoord en verbeeld raamwerk – en weet je gaandeweg nieuwe of andere opgaven te verbinden? Bij gebiedsontwikkeling lijkt zowel wendbaarheid en adaptiviteit als een helder plan van belang. Je moet kunnen inspelen op veranderende omstandigheden, maar ook weten waar je naartoe werkt. Hoe ga je om met deze (schijnbare) tegenstelling? Ga je harde onderlinge contracten opstellen om zekerheid te borgen? Of kies je voor een lossere samenwerking op basis van vertrouwen en ruimte voor flexibiliteit? Met andere woorden: hoe smal of breed is de gekozen transformatiefocus? Op deze vragen gaan TU Delft-onderzoekers Wouter Jan Verheul, Tom Daamen, Erwin Heurkens, Fred Hobma en Simon van Zoest in.

Ontwerpers aan de klimaattafels: hoe ziet Nederland er in 2050 uit? (9 mei 2019)
Tijdens de bijeenkomst ‘Klimaatakkoord: ontwerpers aan tafel’ verkent AIR (Architectuur Instituut Rotterdam) de ruimtelijke opgave die onlosmakelijk verbonden is met het Klimaatakkoord. Boris Hocks (Generation Energy) geeft een ‘college’ over de rol van ontwerpers aan de klimaattafels, waarna vijf experts aan een publieke ‘klimaattafel’ inzoomen op de ruimtelijke, politieke en maatschappelijke context in Rotterdam

Stadmaken ten tijde van grote transities (4 jan 2018)
Op 10 januari trapt de Branche Nederlandse Architecten (BNA) samen met Vereniging Deltametropool het ontwerp- en onderzoeksproject 'De stad van de toekomst' af. De steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Eindhoven hebben binnen ieders grondgebied grote herontwikkelingsopgaven gedefinieerd. Gedurende de cursus in 2018 zal een aantal teams, bestaande uit professionele ontwerpers en consultants, werken aan ruimtelijke strategieën voor de ontwikkeling van deze gebieden.

Nieuw ontwerplab voor klimaatrobuuste stad (28 feb 2018)
Hittegolven, droogte, hoosbuien, overstromingen – ons klimaat verandert, en als we niets doen, worden onze steden straks onleefbaar. Om dat te voorkomen, richtten de gemeente Eindhoven, TU/e en waterschap De Dommel een OntwerpLab op, waarin ze samen praktische oplossingen uitwerken voor een stad waar het óók onder extreme weersomstandigheden fijn wonen is. Op 20 februari presenteerden tien internationale studenten de eerste ideeën voor twee Eindhovense wijken: Celsius en Vredeoord. “In plaats van water als een probleem te zien, gebruiken we het om de wijk mooier te maken.”

Onderzoekend ontwerpen aan circulaire stad (5 dec 2017)
Circulair denken is nog lang geen vanzelfsprekendheid voor alle stakeholders bij gebiedsontwikkeling. Met de crisis achter de rug verlopen projecten nu in een razend tempo en is voor onderzoek gericht op 'ontwerpen aan de circulaire stad' vaak geen tijd. DELVA Landscape Architects and Urbanism slaagt er met een eigen aanpak wel in ruimte te maken voor ontwerpend onderzoek. Het Amsterdamse bureau voor landschapsarchitectuur schreef er een essay over, dat deel uitmaakt van de publicatie 'Landschapsarchitectuur: Tussen ontwerp en onderzoek'. Deze publicatie verschijnt op 7 december.

De energietransitie: uitdager van een nieuwe ontwerppraktijk (16 jun 2016)
Tijdens zes avonden zetten de IABR en Ruimtevolk de vragen die de zoektocht naar “The Next Economy” opwerpt in het perspectief van de ontwerp- en planningsopgave. Welke ontwerpoplossingen, planningsstrategieën en handelingsperspectieven zijn denkbaar om de maatschappelijke opgaven van de Next Economy en gewenste ontwikkelingen ruimtelijk vorm te geven? Kortom, wat zijn de Next Steps voor ontwerp, planning en governance?

‘Eo Wijers-prijsvraag kan ontwerpbureaus een voorsprong geven’ (21 aug 2015)
Na een lange zomer waarin de 24 inzenders van de Eo Wijers-prijsvraag op de uitslag hebben moeten wachten, vindt op 11 september de spetterende finale plaats van de Eo Wijers-prijsvraag. De tiende editie van Eo Wijers-prijsvraag is in november van start gegaan. De prijsvraag gaat over de vraag hoe de regio Stedendriehoek (het gebied rond Apeldoorn, Zutphen en Deventer) in 2030 volledig ‘energieneutraal’ kan zijn met respect voor de eisen van ruimtelijke kwaliteit. Landschapsarchitect en voormalig rijksadviseur Yttje Feddes en Hans Leeflang, voorzitter van de Eo Wijers-stichting, bespreken in dit interview welke winst de prijsvraag voor de regio kan opleveren én voor de bureaus die eraan gaan deelnemen.

Schiphol uit de hinder trekken (16 nov 2014)
Een ijzersterke economische motor én een brullend en gierend monster. Schiphol is beide tegelijk. Ergens tussen deze uitersten moet de toekomst van de luchthaven en zijn regio vorm krijgen. Flinke groei is voorzien maar dan wel met gesloten kringlopen. En het ruimtelijk beslag blijft beperkt, belooft de supervisor architectuur en stedenbouw. Omliggende gemeenten willen woningbouw want de vraag is er. Geluidshinder mag geen juridische dooddoener blijven. Kijk je een stukje verder dan de regels, dan opent zich een ander perspectief. Bijvoorbeeld het Geluidslandschap.

Contactpersoon: Hedwig van der Linden